ఇప్పుడు అనునాసికము అంటే ఏమిటో వివరిస్తున్నారు.

9. मुखनासिकावचनोऽनुनासिकः

मुखसहितनासिकयोच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिकसंज्ञः स्यात्। तदित्थम् - अ इ उ ऋ एषां वर्णानां प्रत्येकमष्टादश भेदाः। ऌवर्णस्य द्वादश, तस्य दीर्घाभावात्। एचामपि द्वादश, तेषां ह्रस्वाभावात्।

ముఖనాసికావచనః, అనునాసికః అని పదవిభాగము. 

ముఖము (నోరు)ను ముక్కును కలిపి ఉచ్చరించే వర్ణాలను అనునాసికవర్ణాలు అంటారు. అంటే నోటితో పాటు నాసికను కూడా ఉపయోగించి ఏ వర్ణములను ఉచ్చరిస్తామో అవి అనునాసికవర్ణములు.  

ఇప్పుడు మొత్తము అచ్చులలో ఏవేవి ఎన్ని రకాలో చెప్తున్నారు. అ ఇ ఉ  ఋ అనే అచ్చులు 18 రకాలు. అంటే ఈ నాలుగింటి లో ఒక్కొక్కదానికి ఇప్పటి వరకు చెప్పిన 18 రకాలభేదాలు ఉన్నవి, సంస్కృతం లో దీర్ఘऌ వర్ణము ఉండదు. దీర్ఘము లేకపోతే దానికి సంబంధించిన భేదాలు(6) ఉండవు, కాబట్టి  12 భేదాలు. 

హ్రస్వమునకు 6 భేదాలు(ఉదాత్తానునాసికము, ఉదాత్తాననునాసికము, అనుదాత్తానునాసికము, అనుదాత్తాననునాసికము, స్వరితానునాసికము, స్వరితాననునాసికము), దీర్ఘమునకు 6 భేదాలు, ఫ్లుతములకు 6 భేదాలు ఉంటాయి కాబట్టి ఈ మాడింటి లో ఏ భేదం లేకపోయినా, దానికి సంబంధించిన 6 భేదాలు ఉండవు.
ఏచ్ ప్రత్యాహారములోని ఏ, ఓ, ఐ, ఔ లకు హ్రస్వము లేదు, కాబట్టి హ్రస్వభేదాలు (6) ఉండవు, అందువల్ల వీటికి కూడా 12 భేదాలే ఉన్నాయి.

10. तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्

ताल्वादिस्थानमाभ्यन्तरप्रयत्नश्चेत्येतद्द्वयं यस्य येन तुल्यं तन्मिथः सवर्णसंज्ञं स्यात्।

తుల్యాస్యప్రయత్నం, సవర్ణం అని పదవిభాగము.
తాలువు, కంఠము మొదలైన స్థానములు, ప్రయత్నమున్ను ఏ రెండు వర్ణములకు సమానమో అవి ఒకదానికొకటి సవర్ణములు.
సవర్ణసంజ్ఞకోసం స్థానములు, ప్రయత్నములు ఏవో తెలుసుకోవాలి కాబట్టి స్థనప్రయత్నములను చెప్తున్నారు.ఇప్పుడు వర్ణముల ఉచ్చారణస్థానములు చెప్పబడుచున్నవి.
अकुहविसर्जनीयानां कण्ठः।

అకారము, కవర్గ (క,ఖ,గ,ఘ,ఙ), హ, విసర్గ వీటికి ఉచ్చారణస్థానము కంఠము.
इचुयशानां तालु।

ఇకారము, చవర్గ (చ,ఛ,జ,ఝ,ఞ), య, శ వీటికి ఉచ్చారణస్థానము తాలువు.
ऋटुरषाणां मुर्धा।

ఋకారము, టవర్గ (ట,ఠ,డ,ఢ,ణ), ర, ష వీటికి ఉచ్చారణస్థానము మూర్ధ.
ऌतुलसानां दन्ताः।

ఌకారము, తవర్గ (త,థ,ద,ధ,న), ల, స వీటికి ఉచ్చారణస్థానము దంతాలు.
उपूपध्मानीयानामोष्ठौ।

ఉకారము, పవర్గ (ప,ఫ,బ,భ,మ), ఉపధ్మానీయము (ప, ఫ లకు ముందుండే అర్ధవిసర్గ) వీటికి ఉచ్చారణస్థానము పెదవులు.
ञमङणनानां नासिका च।

ఞ,మ, ఙ, ణ, న వీటికి ముక్కు కూడా ఉచ్చారణస్థానము. అంటే ఇవి వర్గపంచమాక్షరాలు కాబట్టి ఆవర్గకు ముందు చెప్పిన కంఠము మొదలైన ఉచ్చారణస్థానములతో పాటు ,  నాసిక కూడా ఉచ్చారణస్థానము. అంటే ఙ కు కంఠము,నాసికా ఉచ్చారణస్థానములు.
एदैतोः कण्ठतालु।

ఏకారమునకు, ఐకారమునకు ఉచ్చారణస్థానము కంఠతాలువు.
ओदौतोः कण्ठोष्ठम्।

ఓకారములకు, ఔకారమునకు ఉచ్చారణస్థానము కంఠోష్ఠము.
वकारस्य दन्तोष्ठम्।

వకారమునకు ఉచ్చారణస్థానము దంతోష్ఠము.
जिह्वामूलीयस्य जिह्वामूलम्।

జిహ్వామూలీయమునకు (క, ఖ లకు ముందున్న అర్ధవిసర్గ)ఉచ్చారణస్థానము జిహ్వామూలము.

नासिकानुस्वारस्य। इति स्थानानि।

అనుస్వారముకు ఉచ్చారణస్థానము ముక్కు. ఇవి స్థానములు.

यत्नो द्विधा - आभ्यन्तरो बाह्यश्च। आद्यश्चतुर्धा - स्पृष्टेषत्स्पृष्टविवृतसंवृतभेदात्। तत्र स्पृष्टं प्रयतनं स्पर्शानाम् ईषत्स्पृष्टमन्तःस्थानाम्। विवृतमूष्मणां स्वराणां च। ह्रस्वस्यावर्णस्य प्रयोगे संवृतम्। प्रक्रियादशायां तु विवृतमेव। एतच्च सूत्रकारेण ज्ञापितम्।

యత్నము రెండు రకాలు. ఒకటి ఆభ్యన్తరము, మరొకటి బాహ్యము. ఆభ్యన్తరప్రయత్నము అంటే వర్ణము ముఖము నుండి బయటకు వచ్చే ముందు లోపల జరుగు ప్రయత్నము. ఆభ్యన్తరము అంటే లోపల అని అర్థము. బాహ్యము అంటే బయట అని అర్థము. ఇది వర్ణములు నోటి నుండి బయటకు వచ్చునపుడు జరుగును.
ఆభ్యన్తరప్రయత్నము 4 రకాలు. 1. స్పృష్టము, 2. ఈషత్ స్పృష్టము, 3. వివృతము, 4. సంవృతము అని.

వర్ణములను ఉచ్చరించునపుడు నాలుక తాల్వాదిస్థానములను స్పృశించినచో స్పృష్టము అని, కొంచెము తాకిన ఈషత్స్పృష్టమని, వర్ణోచ్చారణమున ముఖము  తెరుచుకొనిన వివృతమని, కొంచెము తెరుచుకొనిన ఈషద్వివృతమని అర్థము. 

స్పర్శవర్ణములనుచ్చరించునపుడు జరుగు ఆభ్యంతరప్రయత్నము స్పృష్టము. అక్షరసమామ్నాయములో క నుండి మ వరకు ఉన్న వర్ణములకు స్వర్శలు అని పేరు.

అన్తఃస్థవర్ణములనుచ్చరించునపుడు ఈషత్స్పృష్టము అనే ఆభ్యంతరప్రయత్నము జరుతుంది. య, వ, ర, ల కు అన్తఃస్థము అని పేరు.

స్వరవర్ణములను, ఊష్మవర్ణములను ఉచ్చరించునపుడు జరుగు ఆభ్యంతరప్రయత్నము వివృతము. స్వరములు అనగా అచ్చులు. ఊష్మవర్ణములు శ, ష, స, హ.

హ్రస్వమైన అకారముప్రయోగించునపుడు (భాషలో, పరినిష్ఠితదశలో)సంవృతము, ప్రక్రియదశలో అంటే   వ్యాకరణప్రక్రియాదశలో వివృతము. రామః అని ప్రయోగించునపుడు ఇందలి అకారము సంవృతము. రామ + ఆలయః అని ప్రక్రియాదశలో మాత్రము వివృతము..